Oddychanie jest naturalną czynnością fizjologiczną wpływającą na całościowy rozwój
i funkcjonowanie człowieka. Oddziałuje także na prawidłowe ukształtowanie oraz sprawność aparatu artykulacyjnego. Niewątpliwie poprawny sposób oddychania wpływa korzystnie na wymowę. Dlatego tak ważne jest włączanie ćwiczeń oddechowych do terapii logopedycznej.
W dzień i podczas snu dziecko powinno oddychać nosem. Taki tor oddechowy zapewnia właściwy rozwój aparatu artykulacyjnego. W czasie mówienia powietrze powinno być wdychane głównie ustami a wydychane ustami lub nosem, w zależności od wypowiadanych dźwięków. Prawidłowy oddech podczas wypowiedzi to rytmiczny szybki wdech wykonany bez podnoszenia ramion i powolny, długi wydech, podczas którego odbywa się wypowiedź.
Dzieci oddychające w nieprawidłowy sposób narażone są na:
- Wady wymowy np. seplenienie, rotacyzm, międzyzębowość. Język podczas nieprawidłowego oddychania nie nabiera umiejętności unoszenia się ku wałkowi dziąsłowemu, co sprzyja kształtowaniu się patologicznych sposobów połykania i powoduje zaburzenia artykulacji, kształtuje bądź utrwala wady wymowy. Utrudnione unoszenie języka do wałka dziąsłowego często skutkuje zaburzeniami w realizacji głosek /l/, /r/, /sz, ż, cz, dż/ lub wymową międzyzębową.
- Częste infekcje górnych dróg oddechowych. Oddychanie ustami sprzyja infekowaniu tylnej ściany gardła oraz górnych dróg oddechowych. Może także prowadzić do przerostu tkanki adenoidalnej, dając efekt fizjologicznego przerastania migdałków podniebiennych.
- Zaburzenia płynności mowy. Dzieci mające kłopoty z prawidłowym gospodarowaniem powietrzem mówią niewyraźnie, nawet jeśli nie mają zaburzeń artykulacyjnych. Zacinają się przy mówieniu, przerywają kwestie w najmniej spodziewanym momencie, „połykają” końcówki wyrazów. Mówią za głośno lub zbyt cicho. W mowę zaangażowane jest całe ciało. Dziecko mówiąc unosi ramiona, wyciąga szyję, staje na palcach itp.
- Wiotkość mięśni warg, policzków i żwaczy, która spowodowana jest ciągłym rozchyleniem ust. Wiotkość warg daje trudności ze sprawnym jedzeniem, widoczne już w czasie nauki jedzenia z łyżeczki. Dziecko częstokroć nie zgarnia pokarmu poprzez aktywizację górnej wargi, a rodzice, zauważając ten problem „pomagają” dziecku unosząc trzonek łyżeczki ku górze, zupełnie zwalniając mięśnie warg z obowiązku napinania się w trakcie tej czynności.
- Niedostateczne dotlenienie organizmu, które w rezultacie prowadzi do zaburzenia koncentracji uwagi, zwiększonej męczliwości, a tym samym trudności w nauce.
- Kształtowanie się wad postawy. Skutkiem nieprawidłowego oddychania jest eliminacja udziału mięsni klatki piersiowej. Do ustnego oddychania wystarcza przepona zapewniająca wdech i tłocznia brzuszna, powodująca wydech. Wyłączenie z pracy określonej grupy mięsni daje pozorne zapadnięcie mostka z powodu przemieszczania się barków do przodu, pogłębienia dołków nadobojczykowych i charakterystycznego odstawania dolnych kątów łopatek na plecach. Prowadzi to do hiperlordozy odcinka lędźwiowego i szyjnego Zaokrąglenie pleców implikuje również wysuwanie brzucha, dając charakterystyczny obraz wady postawy.
- Wady zgryzu spowodowane długotrwałym oddychaniem ustami.
Ćwiczenia oddechowe wykonywane na zajęciach logopedycznych mają na celu przede wszystkim pogłębienie oddechu oraz zwiększenie pojemności płuc. Ważne jest także wydłużenie fazy oddechowej i wyrobienie właściwego dla mowy toru oddechowego. Ćwiczenia oddechowe stosowane w terapii logopedycznej małych dzieci pomagają zapobiegać wszelkiego rodzaju wadom wymowy i niewłaściwemu ukształtowaniu aparatu artykulacyjnego.
Ćwiczenia oddechowe można z powodzeniem wykonywać w warunkach domowych, do czego zachęcam wszystkich Rodziców. Pamiętajmy, że takie ćwiczenia wykonujemy:
- w przewietrzonym pomieszczeniu,
- przed jedzeniem lub 2–3 godziny po posiłku,
- systematycznie 2–3 razy dziennie przez ok. 2–3 min,
- w różnych pozycjach ciała: leżącej, stojącej, siedzącej,
- podczas kataru, mocnego kaszlu nie należy ćwiczyć.
ZESTAW PRZYKŁADOWYCH ĆWICZEŃ ODDECHOWYCH
- Zdmuchiwanie kartki papieru, papierowych kulek, kawałków bibuły, styropianu, skrawków papieru bądź waty z gładkiej powierzchni i z powierzchni chropowatej (również przy użyciu słomki).
- Wykonywanie wydechu dmuchając na piórko zawieszone na nitce lub trzymany w ręku skrawek papieru/ kartkę (odchylenie papieru musi być cały czas jednakowe).
- Dmuchanie na wiatraczki, w gwizdki i trąbki.
- Wydmuchiwanie powietrza przez rurkę do szklanki z wodą (dmuchamy raz mocno, raz słabo, raz krótko, raz długo – najdłużej jak potrafimy).
- Zdmuchiwanie płomienia świecy z coraz większej odległości.
- Podrzucanie kawałka waty bądź piórka dmuchając na nie.
- Puszczanie baniek mydlanych w konfiguracji: długo- krótko- długo, słabo- mocno- bardzo mocno.
- Poruszanie wydmuchiwanym powietrzem piłeczek, samochodzików po stole.
- Nadmuchiwanie baloników.
- Wąchanie kwiatów, kolorowych mydełek, pustych opakowań po perfumach, potraw.
- Organizowanie zawodów statków zrobionych z papieru. Wygrywa ten, kto pierwszy przedmucha statek we wspólnie ustalone miejsce (metę).
- Dmuchanie na pocięte paski papieru tak, aby tańczyły.
- Przenoszenie kawałków styropianu lub skrawków papieru do kubeczka przy pomocy słomki – przesysanie kawałków styropianu poprzez wciąganie powietrza przez słomkę i przenoszenie do kubeczka (np. z blatu stołu).
- Unoszenie rąk w górę podczas wdechu (nabieramy powietrza nosem), spokojne opuszczanie rąk przy wydechu (wydychamy powietrze ustami).
- Wykonywanie wydechu wymawiając głoskę „s” (syczenie na wydechu).
- Wymawianie na wydechu samogłosek – początkowo pojedynczo, potem po 2-3 (dziecko wymawia jak najdłużej samogłoskę, dorosły w tym czasie liczy i zapisuje „rekordy”).
Życzę miłej zabawy z dziećmi!
mgr Aneta Cybul
logopeda
Opracowanie na podstawie:
1. Profilaktyka i terapia dysfunkcji oddechowych
u dzieci; E. M. Skorek, M. Rządzka.
2. „Jarmark logopedyczny. Wybór zabaw wspomagających
mowę przedszkolaków”; M. Malkiewicz.